Βιολογία Γ΄Λυκείου

Βιολογία · Γ΄ Λυκείου

1. Γενικές Πληροφορίες Μαθήματος

Εβδομαδιαίες Περίοδοι Διδασκαλίας: 4 διδακτικές περίοδοι.
Εξεταστικό Καθεστώς: Εξεταζόμενο μάθημα (Παγκύπριες / Απολυτήριες Εξετάσεις).
Γενικός Σκοπός: Η απόκτηση γνώσεων, ικανοτήτων, δεξιοτήτων και στάσεων που αφορούν στις βιολογικές επιστήμες, επιτρέποντας στους μαθητές να κατανοούν τους ομοιοστατικούς μηχανισμούς, τη ρύθμιση και έκφραση της γενετικής πληροφορίας, τους νόμους της κληρονομικότητας, την εξέλιξη των οργανισμών και τους μηχανισμούς ανοσίας, καλλιεργώντας παράλληλα την επιστημονική σκέψη και τις εργαστηριακές δεξιότητες.
Μορφές Αξιολόγησης:
- Γραπτά διαγωνίσματα
- Γραπτές εργασίες - projects
- Προφορική επίδοση / συμμετοχή στο μάθημα και στο εργαστήριο
- Εναλλακτικές μορφές αξιολόγησης
- Ενιαία Τελική Απολυτήρια Γραπτή Εξέταση (στο τέλος του Β΄ Τετραμήνου)

2. Διδακτικά Εγχειρίδια & Απαραίτητα Υλικά

Επίσημα Βιβλία & Ψηφιακό Υλικό:
1. «Βιολογία Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού» (Βιβλίο Μαθητή & Υποστηρικτικό Υλικό).
2. «Ενότητα: Εξέλιξη των Οργανισμών Γ΄ Λυκείου».
3. «Εργαστηριακές Ασκήσεις Βιολογίας Γ΄ Λυκείου».
Υλικά που χρησιμοποιούν οι μαθητές: Βιβλία, Τετράδιο, Φυλλάδια Εργαστηριακών Ασκήσεων.

3. Αναλυτικός Προγραμματισμός Διδακτέας Ύλης (2026 – 2027)

Α΄ ΤΕΤΡΑΜΗΝΟ — Σύνολο: 50 Διδακτικές Περίοδοι

Ενότητα 1: ΟΜΟΙΟΣΤΑΤΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ — 11.0 Περίοδοι
- Έννοια Ομοιόστασης: Ορισμός, παράγοντες διαταραχής, συστήματα ανάδρασης (θετική/αρνητική ανάδραση, υποδοχείς, κέντρο ελέγχου, εκτελεστικά όργανα).
- Ομοιοστατικοί Μηχανισμοί Συστημάτων: Ρύθμιση αρτηριακής πίεσης (κυκλοφορικό), ρύθμιση επιπέδων $\text{O}_2/\text{CO}_2$ (αναπνευστικό), ρύθμιση γλυκόζης στο αίμα (πάγκρεας - ινσουλίνη/γλυκαγόνη), θερμορύθμιση (υποθάλαμος).
- Ουροποιητικό Σύστημα & Ωσμωρρύθμιση:
  - Δομή και λειτουργία νεφρών και νεφρώνα (υπερδιήθηση, εκλεκτική επαναρρόφηση, μαλπιγγειανό σωμάτιο, ουροφόρο και αθροιστικό σωληνάριο, σχηματισμός ούρων, ρύθμιση $\text{pH}$ αίματος).
  - Μηχανισμός ωσμωρρύθμισης: Έλεγχος όγκου/πυκνότητας υγρών, ρόλος αντιδιουρητικής ορμόνης ( $\text{ADH}$ /βαζοπρεσσίνη) και αλδοστερόνης.
Ενότητα 2: ΝΕΥΡΙΚΟΣ ΚΑΙ ΟΡΜΟΝΙΚΟΣ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΣ — 21.0 Περίοδοι
- Νευρικό Σύστημα:
  - Σωματικό (ΚΝΣ, ΠΝΣ, συνειδητές λειτουργίες) και Αυτόνομο (Συμπαθητικό - Παρασυμπαθητικό, ομοιόσταση).
  - Δομή νευρώνα, εμμύελοι/αμύελοι νευράξονες, νευρογλοία (κύτταρα Schwann, ρόλος μυελίνης, σκλήρυνση κατά πλάκας), είδη νευρώνων (αισθητικοί, κινητικοί, ενδιάμεσοι).
  - Νευρική ώση: Δυναμικό ηρεμίας ( $-70\text{ mV}$ ), δυναμικό ενέργειας (εκπόλωση, αναπόλωση, υπερπόλωση, αντλία $\text{Na}^+/\text{K}^+$ , κανάλια ιόντων με πύλες, νόμος «όλο ή τίποτα», ανερέθιστη περίοδος, ταχύτητα αγωγής).
  - Σύναψη & Μεταβίβαση: Δομή σύναψης, νευροδιαβιβαστές (διεγερτικοί/ανασταλτικοί), μονόδρομη μεταβίβαση. Αντανακλαστικά (μυοτατικό γονάτου, αντανακλαστικό τόξο).
- Ενδοκρινικό Σύστημα:
  - Χημικά μηνύματα (ενδοκρινή, αυτοκρινή, παρακρινή, νευροδιαβιβαστές), αδένες (εξωκρινείς, ενδοκρινείς, μεικτοί).
  - Κατηγορίες ορμονών: Υδατοδιαλυτές/πεπτιδικές (μηχανισμός μεμβρανικού υποδοχέα, δεύτερο μήνυμα $\text{cAMP}$ , αδρεναλίνη) vs Λιποδιαλυτές/στεροειδείς (μηχανισμός ενδοκυτταρικού/πυρηνικού υποδοχέα, έκφραση γονιδίων, θυροξίνη).
  - Ενδοκρινείς αδένες: Άξονας Υποθαλάμου - Υπόφυσης (ορμόνες αδενοϋπόφυσης και νευροϋπόφυσης), Θυρεοειδής (θυροξίνη, καλσιτονίνη, παθήσεις), Πάγκρεας (ινσουλίνη, γλυκαγόνη, σακχαρώδης διαβήτης τύπου Ι & ΙΙ), Επινεφρίδια (μυελός, φλοιός, κορτικοειδή, νόσος Cushing, νόσος Addison).
- Εργαστήριο / Πειραματικές Δεξιότητες: Επίδραση καφεΐνης/θερμοκρασίας στον καρδιακό ρυθμό της Daphnia magna (νερόψυλλος).
Ενότητα 3: ΜΟΡΙΑΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΓΟΝΙΔΙΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (Μέρος Α΄) — 14.0 Περίοδοι
- Δομή & Αντιγραφή DNA: Νουκλεοτίδια, φωσφοδιεστερικός δεσμός, διπλή έλικα, συμπληρωματικότητα, ημισυντηρητικός μηχανισμός αντιγραφής.
- Γονιδιακή Έκφραση (Κεντρικό Δόγμα): Μεταγραφή DNA σε RNA ( $\text{mRNA, tRNA, rRNA, snRNA}$ ), RNA πολυμεράση ΙΙ, υποκινητής, ωρίμανση πρόδρομου mRNA (εσώνια, εξώνια, μάτισμα).
- Γενετικός Κώδικας & Μετάφραση: Χαρακτηριστικά κώδικα (τριπλέτας, εκφυλισμένος, καθολικός, μη επικαλυπτόμενος), στάδια μετάφρασης (έναρξη, επιμήκυνση, λήξη), πολυσώματα.
- Μεταλλάξεις: Γονιδιακές (αντικατάσταση, προσθήκη, έλλειψη - παραδείγματα: $\beta$ μεσογειακή, δρεπανοκυτταρική, φαινυλκετονουρία) και Χρωματοσωματικές (αριθμητικές: σύνδρομα Down, Turner, Klinefelter / δομικές: έλλειψη, διπλασιασμός, αναστροφή, μετατόπιση).
- Εργαστήριο / Δεξιότητες: Μέθοδος αποτυπωμάτων DNA (DNA fingerprinting), δείκτες STRs, έλεγχος πατρότητας, απομόνωση DNA, ζητήματα βιοηθικής.
Ασκήσεις Εμπέδωσης / Επανάληψη / Αξιολόγηση — 4.0 Περίοδοι (Σεπτέμβριος – Ιανουάριος)

Β΄ ΤΕΤΡΑΜΗΝΟ — Σύνολο: 45 Διδακτικές Περίοδοι

Ενότητα 3: ΜΟΡΙΑΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΓΟΝΙΔΙΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (Μέρος Β΄) — 4.0 Περίοδοι
- Τεχνολογία Ανασυνδυασμένου DNA: Περιοριστικές ενδονουκλεάσες, πλασμίδια (φορείς), DNA λιγάσες, βακτηριακός ξενιστής (E. coli), παραγωγή ινσουλίνης.
- Τεχνικές & Εφαρμογές: Αλυσιδωτή αντίδραση πολυμεράσης ( $\text{PCR}$ ), αντίστροφη μεταγραφάση ( $\text{cDNA}$ βιβλιοθήκες), μονοκλωνικά αντισώματα, εμβόλια, γονιδιακή θεραπεία, διαγονιδιακά φυτά και ζώα ( $\text{GMOs}$ ), Βιοηθική.
Ενότητα 4: ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ — 14.5 Περίοδοι
- Μεντελική Κληρονομικότητα: Πειράματα Μέντελ (Pisum sativum), Μονοϋβριδισμός (1ος Νόμος Μέντελ - Ομοιομορφίας, 2ος Νόμος Μέντελ - Διαχωρισμού), διασταύρωση ελέγχου.
- Διϋβριδισμός: 3ος Νόμος Μέντελ (Ανεξάρτητης Μεταβίβασης).
- Ανθρώπινη Γενετική & Γενεαλογικά Δένδρα:
  - Αυτοσωματική υπολειπόμενη κληρονομικότητα (αλφισμός, μεσογειακή αναιμία, δρεπανοκυτταρική αναιμία).
  - Αυτοσωματική επικρατής κληρονομικότητα (νόσος Huntington, πολυδακτυλία, βραχυδακτυλία, υπερχοληστερολαιμία).
  - Πολλαπλά αλληλόμορφα και συνεπικράτεια (Ομάδες αίματος ΑΒΟ, παράγοντας Rhesus).
  - Φυλοσύνδετη κληρονομικότητα (αιμορροφιλία, δαλτωνισμός, κυαμισμός), ολανδρικά γονίδια.
- Δεξιότητες Συλλογισμού: Επίλυση σύνθετων προβλημάτων διασταυρώσεων και γενεαλογικών δένδρων.
Ενότητα 5: ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ — 10.0 Περίοδοι
- (Σημείωση: Οι δείκτες σε κίτρινο πλαίσιο είναι εκτός διδακτέας/εξεταστέας ύλης)
- Στοιχεία υπέρ της Εξέλιξης: Παλαιοντολογία (απολιθώματα), Βιογεωγραφία, Συγκριτική Ανατομία (ομόλογα και ανάλογα όργανα, συγκλίνουσα εξέλιξη), Εμβρυολογία, Μοριακή Βιολογία (κυτταρόχρωμα c, καθολικότητα γενετικού κώδικα).
- Μηχανισμοί Εξέλιξης: Γενετική ποικιλότητα, Φυσική Επιλογή (διαφορική αναπαραγωγή, σχετική αρμοστικότητα), Γενετική Παρέκκλιση (φαινόμενο στενωπού, φαινόμενο ιδρυτή), Γονιδιακή ροή, Φυλετική επιλογή.
- Ειδογένεση & Ταξινομική: Βιολογική έννοια είδους, αλλοπάτρια/συμπατρική/παραπατρική ειδογένεση, ταξινομικές βαθμίδες, διωνυμική ονοματολογία, φυλογενετικά δέντρα (μονοφυλετικές, παραφυλετικές, πολυφυλετικές ομάδες).
- Εξέλιξη του Ανθρώπου: Πρωτεύοντα, Αυστραλοπίθηκοι, γένος Homo (H. neanderthalensis, H. sapiens).
Ενότητα 6: ΜΟΛΥΣΜΑΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΗ ΜΟΛΥΣΜΑΤΙΚΕΣ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ (ΑΝΟΣΟΒΙΟΛΟΓΙΑ) — 9.5 Περίοδοι
- (Σημείωση: Οι δείκτες σε κίτρινο πλαίσιο είναι εκτός διδακτέας/εξεταστέας ύλης)
- Ιοί & Παθογόνα: Δομή ιών, πολλαπλασιασμός (DNA ιοί, ρετροϊοί), μόλυνση, λοίμωξη, τοξίνες, δράση αντιβιοτικών και ανθεκτικότητα, Σεξουαλικώς Μεταδιδόμενα Νοσήματα (ΣΜΝ).
- Μηχανισμοί Άμυνας:
  - Μη ειδική άμυνα: Εξωτερικοί φραγμοί (δέρμα, βλεννογόνοι), φαγοκυττάρωση, φλεγμονώδης αντίδραση, πυρετός, αντιμικροβιακές ουσίες.
  - Ειδική άμυνα: Αντιγόνα, αντισώματα (δομή, μεταβλητή/σταθερή περιοχή), Τ-λεμφοκύτταρα (κυτταρική ανοσία), Β-λεμφοκύτταρα (χυμική ανοσία, πλασματοκύτταρα, κύτταρα μνήμης).
  - Ανοσοβιολογική απόκριση: Πρωτογενής και δευτερογενής απόκριση, τύποι ανοσίας (ενεργητική / παθητική - φυσική / τεχνητή).
- Δυσλειτουργίες Ανοσοποιητικού: Αυτοάνοσα νοσήματα, αλλεργίες, ιστοσυμβατότητα μεταμοσχεύσεων, Σύνδρομο Επίκτητης Ανοσολογικής Ανεπάρκειας ( $\text{AIDS}$ / ιός $\text{HIV}$ ).
Ασκήσεις Εμπέδωσης / Επανάληψη για Ενιαίες Τελικές Απολυτήριες Εξετάσεις — 7.0 Περίοδοι (Ιανουάριος – Μάιος)

4. Σύνοψη Διδακτικών Περιόδων Έτους

Α΄ Τετράμηνο: 50 περίοδοι
Β΄ Τετράμηνο: 45 περίοδοι
Συνολικές Περίοδοι Διδασκαλίας Έτους: 95 περίοδοι

Ανεπίσημη σύνοψη, χωρίς σχέση με το ΥΠΑΝ. Επιβεβαίωσε πάντα την ύλη από τα επίσημα έγγραφα.